के चीनले बंगलादेशलाई ऋणको पासो कूटनीतिमा फसाउन खोजिरहेको छ ?

चीनले हिन्द महासागरमा आफ्नो स्थिति बलियो बनाउन श्रीलंकालाई ऋणको जालमा फसाएको छ, र पूर्वले बंगलादेशलाई पनि ऋणको जालमा फसाउन चाहन्छ, तर ढाका सुरक्षित खेलिरहेको छ।
भारत-बंगलादेश र बंगलादेश-चीन सम्बन्ध अहिले उपमहाद्वीपीय राजनीतिको प्रवचनमा प्रचलनको विषय बनेको छ। विभिन्न समयमा प्रश्न उठ्ने गर्छ बंगलादेश भारततर्फ झुकेको छ कि चीन ? बंगलादेशको विदेश नीति ढाकाले कुनै दिशामा वास्ता नगरेको बरु आफ्नै नीतिले अगाडि बढेको दाबी गरेको छ ।

चीनले आफ्नो खोप बंगलादेशलाई प्रति डोज १० डलरमा बेचेको छ — त्यही खोप श्रीलंकालाई १५ डलर बढी मूल्यमा बेचेको छ। तर अहिले बंगलादेशले स्पष्ट रूपमा दर खुलाएकोमा चीनप्रति रिसाएको छ । यससँगै बंगलादेश र चीनबीचको सम्बन्धले नयाँ मोड लिन सक्छ ।
बंगलादेशलाई अँगाल्ने चीनको प्रयासमा कुनै कमी छैन। तर, ढाकास्थित शेख हसिनाको सरकार यस विषयमा निकै सचेत छ । तैपनि, हालैका समयमा, चीनको कोभिड-१९ खोपको राजनीतिले बंगलादेशलाई खाडीमुनि चीनले अपेक्षा नगरेको फल दिएको छ।
श्रीलंकामा भ्याक्सिनको मूल्य विवादलाई लिएर विरोध प्रदर्शन भएको छ। श्रीलंकाका विपक्षी नेताहरूले पनि सरकारलाई खुट्टाको औंलामा राख्न कुनै कसर बाँकी नराख्ने पक्कापक्की गरिरहेका छन्। यी सबैका कारण बंगलादेश र चीनबीचको तनाव थप बढेको छ ।
बंगलादेशले खोपको मूल्य किन सार्वजनिक गर्‍यो भन्ने विषयमा चीन र बंगलादेशबीच चर्को तनाव छ । बंगलादेश चीन जस्तो एकदलीय देश होइन, बंगलादेश लोकतान्त्रिक मुलुक हो र यसमा केही लुकाउन सकिँदैन भन्ने तथ्य हो ।
चीनले श्रीलंकालाई ऋणको जालमा फसाएको छ, र पूर्वले बंगलादेशलाई पनि ऋणको जालमा फसाउन चाहन्छ। तैपनि बंगलादेशले चिनियाँ ऋणमा फस्नबाट जोगिन होसियार छ। सन्तुलन मिलाउन नसकेपछि चीनले श्रीलंकाको बन्दरगाह कब्जामा लिएको थियो ।
तर, ढाकालाई थाहा छ कि विकास कुनै पनि देशको पकडमा नभई सम्भव छ । यस सम्बन्धमा श्रीलंकाले बंगलादेशबाट केही सिक्नुपर्छ ।
यसैबीच, १२ मे २०२१ मा, बंगलादेशका लागि चिनियाँ राजदूत ली जिमिङले एक अव्यावहारिक रूपमा आक्रामक बयान दिएर बंगलादेशी प्वाँखहरू रफल गरेर विश्वलाई चकित पारे। उनले ढाकालाई चेतावनी दिए कि यदि बंगलादेश क्वाडमा सामेल भयो भने चीन-बंगलादेश द्विपक्षीय सम्बन्ध ूपर्याप्त रूपमा क्षतिग्रस्तू हुनेछ।

बंगलादेशले यसबारे टिप्पणी नगरेको भए देशको सार्वभौमसत्तामाथि नै प्रश्न उठ्ने निश्चित छ । त्यतिबेला बंगलादेशलाई विश्वमा कमजोर राष्ट्रका रूपमा चिनिन्थ्यो । तर त्यसो भएन । किनभने बंगलादेशलाई आफ्नो गुण र शक्तिको बारेमा थाहा छ।
र त्यही कारणले क्वाडको बारेमा बंगलादेशले गरेको टिप्पणीलाई लिएर चीन र ढाकाको विदेश विभागको बीचमा टोन-डाउन विचार आदानप्रदान भएको थियो। चिनियाँ रक्षामन्त्री वेई फाङले अप्रिल २७ मा ढाकाको भ्रमण गरेपछि ली जिमिङले यस्तो कदम चालेका हुन्। आफ्नो भ्रमणका क्रममा वेई फाङले दक्षिण एसियामा विभिन्न क्षेत्रबाट सेनाको प्रवेशलाई निरुत्साहित गर्ने उपायबारे छलफल गरेका थिए। उनले श्रीलंका र नेपालमा पनि वार्ता गरिसकेका छन् । आफ्नो चेतावनी सन्देशमा ली जिमिङले भने, 'बंगलादेशले क्वाड जस्तो सानो संगठनको सदस्य हुनु हुँदैन, किनकि यसले द्विपक्षीय सम्बन्ध बिग्रन सक्छ।'

तैपनि बंगलादेशले अब आफ्नो शक्ति बुझेको छ र त्यसैले चिनियाँ राजदूतको भनाइप्रति बंगलादेशका विदेशमन्त्री एके अब्दुल मोमेनले कडा प्रतिक्रिया जनाएका छन् । 'एक सार्वभौमसत्ता सम्पन्न देश भएकाले बंगलादेशले आफ्ना जनताको हितका लागि आफ्नो विदेश नीति आफै तय गर्नेछ,' उनले भने।
उही समयमा, उनले बंगलादेशमा विदेशी कूटनीतिज्ञहरूलाई 'कूटनीतिक शिष्टाचार र आचरण भित्र रहनू र 'समस्याहरू विचार गर्न र टिप्पणी गर्नू आह्वान गरे।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता हुवा चुनयिङले चीनले कहिल्यै पनि अन्य देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने बताइन्। उनीहरु अरुको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्तमा विश्वास गर्छन्,’ उनले भनिन् ।
चीनले क्वाडलाई चार देशहरूको अनिवार्य रूपमा चिनियाँ विरोधी संयोजनको रूपमा हेर्छ जसले हिन्द महासागर क्षेत्रमा आफ्नो महत्वाकांक्षालाई निर्णायक रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।
ढाकास्थित चिनियाँ राजदूतले माफी मागे पनि देशको परराष्ट्र मन्त्रालयले आफ्नो भनाइको पक्षमा रहेको र त्यसलाई निरन्तरता दिने स्पष्ट पारेको छ ।
यसबाहेक, श्रीलंका क्वाडमा सामेल भएमा उनीहरूको भविष्य राम्रो नहुने सङ्केत हु चुन्याङको भनाइमा प्रष्ट छ। र श्रीलंका र बंगलादेश बीचको मुख्य भिन्नता यही हो।
यद्यपि, तातो फलामलाई नरम पार्न चीनले बंगलादेशलाई प्रति डोज १० डलरको मूल्यमा कोभिड-१९ को खोप दिन सहमत भएको छ।
स्पष्ट रूपमा, श्रीलंका चीनको लागि बंगलादेश भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ, किनभने पहिलेको पछिल्लासँग ऋण सहायता सम्बन्ध छ, जुन बंगलादेशको मामलामा छैन। यद्यपि भ्याक्सिनको मूल्यको बारेमा हालैको गडबडी पछि, चीनले अब १० डलरको मूल्यमा खोप नदिने कुरा नयाँ सुनिन्छ। र यो मुद्दामा ध्यान केन्द्रित गरेर, त्यहाँ पुनस् भाटाको बारेमा पढ्ने सम्भावना छ।